Xususiylashtirish
Xususiylashtirish – davlat koʻchmas mulkini, kompaniyalardagi davlat ulushlarini hamda davlat muassasalarini xususiy xaridorlarga, shu jumladan xorijiy investorlarga, qonun bilan belgilangan shaffof va raqobatga asoslangan tartib-taomillar asosida sotish jarayonidir.
- korxona ochiq tenderlar orqali sotilishi rejalashtirilgan
- 29 ta
- korxona 2028-yilgacha IPO yoki SPO ga chiqarilishi rejalashtirilgan
- 12 ta
- savdolar boshlanishidan oldingi minimal muddat
- 30 kun
- boʻlib-boʻlib toʻlashning maksimal muddati
- 36 oy
Prezidentning 2025-yil 21-apreldagi 145-son qaroridagi roʻyxat. Ulushlar va muddatlar taxminiy boʻlib, oʻzgarishi mumkin.
Hukumat, shuningdek, yirik davlat korxonalarini xalqaro bozorlarda xususiylashtirish dasturini ishga tushirdi: yetakchi xalqaro maslahatchilarni jalb etgan holda ochiq tenderlar va aksiyalarni ommaviy joylashtirish (IPO/SPO) orqali.
Huquqiy asos
Xususiylashtirish «Davlat mulkini xususiylashtirish toʻgʻrisida»gi Qonun (2024-yil 14-fevraldagi 907-son) bilan tartibga solinadi va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan amalga oshiriladi. Qonun davlat koʻchmas mulkini, xoʻjalik yurituvchi subyektlardagi davlat ulushlarini va davlat muassasalarini sotishni qamrab oladi.
Davlat uy-joy fondini, qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yer uchastkalarini va kichik sanoat zonalaridagi aktivlarni xususiylashtirish alohida qonunchilik bilan tartibga solinadi.
Xususiylashtirish usullari
Usul | Tavsif |
|---|---|
| Auksion | Maxsus shartlarsiz davlat koʻchmas mulki (aksiyalar bundan mustasno) uchun. Narx oshib borish tartibida elektron onlayn auksion shaklida oʻtkaziladi. |
| Tanlov (tender) | Xaridorga shartlar qoʻyilganda, masalan investitsiya, ekologik yoki operatsion majburiyatlar, qoʻllaniladi. Takliflar 100 ballik shkala boʻyicha baholanadi: narx uchun 80 ballgacha, moliyaviy va nomoliyaviy shartlar uchun 20 ballgacha. |
| Muzokaralarga ommaviy taklif etish | Murakkab yoki yuqori qiymatli aktivlar uchun koʻp bosqichli tartib. Boshlangʻich narx oshkor etilmaydi. Oshkor etmaslik toʻgʻrisidagi kelishuv (NDA), virtual maʼlumotlar xonasi, dastlabki (majburiyat yuklamaydigan) va yakuniy (majburiyat yuklovchi) takliflar hamda muzokaralar raundlarini oʻz ichiga oladi. |
| Raqobatli muloqot | Sotish shartlari, bozor talablari yoki investitsiya maqsadlari aniq boʻlmaganda qoʻllaniladi. Belgilangan tartibda tashkil etilgan ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama muzokaralar majburiyat yuklovchi takliflarga olib keladi. |
| Fond birjasidagi savdolar | Davlatga tegishli aksiyalar «Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida»gi Qonunga muvofiq qimmatli qogʻozlar bozori orqali sotiladi. |
| Ustav kapitaliga badal qilib kiritish | Davlat ulushlari yoki koʻchmas mulk kompaniya ustav kapitaliga davlat ulushi sifatida kiritiladi. |
| Keyinchalik xususiylashtirish sharti bilan ijaraga berish | Davlat muassasasi shartnomada nazarda tutilgan keyinchalik xususiylashtirish imkoniyati bilan xoʻjalik yurituvchi subyektga ijaraga beriladi. Nazorat ostidagi oʻtish uchun «regulyator sinov maydoni» (regulatory sandbox) rejimi qoʻllanilishi mumkin. |
Yirik davlat korxonalarini xususiylashtirish
Prezidentning 2025-yil 21-apreldagi 145-son qarori yetakchi xalqaro professional maslahatchilarni jalb etgan holda amalga oshiriladigan aksiyalarni sotish va ommaviy joylashtirishning aniq roʻyxatini belgilaydi. Maqsad – iqtisodiyotning asosiy tarmoqlariga strategik va portfel xorijiy investorlarni jalb qilish.
Aktivlar holati. Quyida keltirilgan korxonalar va joylashtirishlar 145-son qaror bilan belgilangan reja doirasidagi aktivlardir. Ularning barchasi bir vaqtda takliflar qabul qilish uchun ochiq emas. Sotuv faqat sotish toʻgʻrisidagi xabarnoma eʼlon qilingandan keyin ochiq hisoblanadi. «Bitimlar holati» va «Mavjud aktivlar» boʻlimlariga qarang.
Ochiq tenderlar orqali rejalashtirilgan sotuv: 29 ta korxona. 29 ta yirik davlat korxonasidagi ulushlarni xalqaro va ichki bozorlarda ochiq ommaviy tenderlar orqali sotish rejalashtirilgan; har bir bitim uchun xalqaro miqyosda eʼtirof etilgan maslahatchi jalb qilinadi. Alohida rejalashtirilgan aktivlar:
Tarmoq | Alohida rejalashtirilgan aktivlar (davlat ulushi) |
|---|---|
| Avtomobilsozlik | «UzAuto Motors» AJ (99,7%); «UzAuto Motors Powertrain» AJ (100%) |
| Energetika | 10 ta issiqlik elektr stansiyasi (har biri 100%); «Uzbekistan GTL» MChJ (100%) |
| Togʻ-kon sanoati va metallurgiya | «Oʻzmetkombinat» AJ (91%); «Navoiyazot» AJ (75%); Sherobod sement zavodi (100%) |
| Telekommunikatsiyalar | «Universal Mobile Systems» MChJ (100%) |
| Sugʻurta va lizing | «Oʻzbekinvest» AJ (75%); «Oʻzagrosugʻurta» AJ (99%); «Uzbek Leasing International» QK AJ (45,5%); «Oʻzagrolizing» AJ (97,5%) |
| Infratuzilma | «Yoʻlqurilish» AJ (100%); «Oʻzsuvqurilish» AJ (100%); «Shargunkoʻmir» AJ (99,9%) |
Davlat ulushlari ishonchli boshqaruvga berilgan boʻlsa, ular avval baholangan qiymat boʻyicha ishonchli boshqaruvchiga taklif etiladi.
IPO va SPO dasturi: 12 ta korxona
Prezidentning 145-son qaroriga muvofiq 2028-yilgacha 12 ta korxona aksiyalarini birlamchi yoki ikkilamchi ommaviy joylashtirish rejalashtirilgan. Bir nechta IPO Franklin Templeton bilan hamkorlikda oʻtkazilmoqda.
Korxona | Rejalashtirilgan joylashtirish (kapital ulushi, taxminiy) |
|---|---|
| «Navoiy kon-metallurgiya kombinati» AJ | IPO (10–15%) |
| «Milliy investitsiya fondi» AJ | IPO (25%) |
| «Navoiyuran» AJ | IPO (10–15%) |
| «Uzbekistan Airways» AJ | IPO (15–20%) |
| «Olmaliq kon-metallurgiya kombinati» AJ | IPO (10–15%) |
| «Oʻzbekiston milliy elektr tarmoqlari» AJ | IPO (10–20%) |
| «Oʻzbektelekom» AK | SPO (10–15%) |
| «Oʻzbekgidroenergo» AJ | IPO (15–20%) |
| «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ | IPO (20–25%) |
| «Oʻztransgaz» AJ | IPO (15–20%) |
| «Oʻzbekiston aeroportlari» AJ | IPO (15–20%) |
| «Hududgaztaʼminot» AJ | IPO (15–20%) |
Koʻrsatilgan ulushlar va muddatlar taxminiy hisoblanadi. Bosh vazir raisligidagi Davlat xususiylashtirish komissiyasi tegishli qarorlar va bozor sharoitiga qarab har bir joylashtirishning hajmi, shakli va muddatlarini oʻzgartirishi mumkin.
Mavjud aktivlar
Sotuvga qoʻyilgan davlat aktivlari Davlat aktivlarini boshqarish agentligining rasmiy veb-saytida va E-auksion elektron savdo maydonchasida joylashtiriladi. Har bir aktiv uchun sotish usuli, asosiy shartlar va muddatlar koʻrsatiladi. Asosiy toifalar:
- Davlat koʻchmas mulki – binolar, inshootlar va boshqa mulk.
- Davlat ulushlari – xoʻjalik yurituvchi subyektlardagi aksiyalar va ulushlar.
- Davlat muassasalari – sotiladi yoki keyinchalik xususiylashtirish sharti bilan ijaraga beriladi.
- Yirik davlat korxonalari – sotish toʻgʻrisidagi xabarnoma eʼlon qilingach, 145-son qaror asosidagi dastur doirasida taklif etiladi.
Faqat rejalashtirilgan yoki allaqachon sotilgan aktivlar joriy takliflarga kirmaydi. «Bitimlar holati» boʻlimiga qarang.
Bitimlar holati
Har bir aktiv uch bosqichdan oʻtadi. Bosqich hozir sotib olish mumkin boʻlgan aktivni faqat rejalashtirilganidan ajratib koʻrsatadi.
Holati | Nimani anglatadi | Nima eʼlon qilinadi |
|---|---|---|
| Rejalashtirilgan | Aktiv xususiylashtirish dasturi yoki qaroriga kiritilgan. Sotuv eʼlon qilinmagan, takliflar qabul qilinmaydi. | Dastur yoki qaror, aktiv hamda belgilangan boʻlsa, rejalashtirilgan usul va taxminiy muddatlar. |
| Sotuvda | Sotish toʻgʻrisidagi xabarnoma eʼlon qilingan, tartib-taomil amalga oshirilmoqda. | Sotish toʻgʻrisidagi xabarnoma, usul, asosiy shartlar va muddatlar – savdolar boshlanishidan kamida 30 kun oldin. |
| Yakunlangan | Savdolar tugagan, sotuv natijasi aniqlangan. | Sotuv natijalari va xaridor toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, soʻngra xususiylashtirish borishi boʻyicha choraklik va yillik hisobotlar. |
Muddat va shartlar oʻzgarishi mumkin. Agentlikning rasmiy veb-saytidagi oxirgi xabarnomaga tayaning.
Xususiylashtirishda qanday ishtirok etish mumkin
Aniq tartib sotish usuliga bogʻliq boʻlib, har bir sotish xabarnomasida koʻrsatiladi. Odatda xaridor, shu jumladan xorijiy investor, quyidagi izchillikda harakat qiladi:
Aktivni tanlang. Agentlik veb-saytida va E-auksionda sotuvga qoʻyilgan aktivlar bilan tanishing va holatini tekshiring.
Sotish xabarnomasini oʻqing. Sotish usuli, boshlangʻich narx (oshkor etilgan boʻlsa), muddatlar, xaridorga qoʻyiladigan shartlar va zarur hujjatlar roʻyxatiga eʼtibor bering.
Roʻyxatdan oʻting va hujjatlarni tayyorlang. Xabarnomada koʻrsatilgan tartibda elektron maydonchada yoki Agentlikda roʻyxatdan oʻting va unda sanab oʻtilgan hujjatlarni tayyorlang. Xorijiy investorlar hujjatlarni tarjima qilish yoki legallashtirish talab etilishini aniqlashtirishi lozim.
Taklifingizni yuboring. Auksionda onlayn narx taklif qiling. Tanlovda (tenderda) belgilangan shartlarga mos taklif topshiring. Muzokaralarga ommaviy taklif etishda NDA imzolang, virtual maʼlumotlar xonasi bilan tanishing, soʻngra dastlabki va yakuniy takliflarni yuboring.
Oldi-sotdi shartnomasini imzolang. Gʻolib sotuvchi bilan shartnoma tuzadi.
Toʻlang. Toʻliq yoki «Toʻlov shartlari» boʻlimida koʻrsatilgan muddatlar doirasida boʻlib-boʻlib toʻlang.
Aktivni qabul qiling va shartlarni bajaring. Shartnomadagi investitsiya, ekologik yoki operatsion majburiyatlarni bajaring.
Eng yirik bitimlarda jarayonni xalqaro maslahatchi qoʻllab-quvvatlaydi; tafsilotlar sotish xabarnomasida koʻrsatiladi. Savollar boʻyicha «Rasmiy manbalar va aloqa» boʻlimiga qarang.
Toʻlov shartlari
Xaridor sotib olinayotgan obyekt uchun boʻlib-boʻlib toʻlashi mumkin. Maksimal toʻlov muddati xarid narxiga bogʻliq boʻlib, narx bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) karralarida ifodalanadi:
Xarid narxi | Maksimal toʻlov muddati |
|---|---|
| 3 000 BHM gacha | 3 oy |
| 3 000 BHM dan yuqori, 6 000 BHM gacha | 6 oy |
| 6 000 BHM dan yuqori, 12 000 BHM gacha | 12 oy |
| 12 000 BHM dan yuqori, 15 000 BHM gacha | 18 oy |
| 15 000 BHM dan yuqori, 18 000 BHM gacha | 24 oy |
| 18 000 BHM dan yuqori, 20 000 BHM gacha | 30 oy |
| 20 000 BHM dan yuqori | 36 oy |
- Narxning kamida 35 foizini bir oy ichida toʻlagan xaridor sotib olingan obyektni kredit olish uchun garovga qoʻyishi mumkin; bunda qolgan toʻlovlar boʻyicha sugʻurta polisi yoki bank kafolati taqdim etilishi shart.
- Birinchi toʻlov 35 foizdan kam boʻlsa, qoldiq summaga Markaziy bankning asosiy stavkasi boʻyicha foiz hisoblanadi.
Investorlar huquqlari va bitimlar shaffofligi
- Mulk huquqi. Xususiylashtirilgan mulk daxlsizdir. Egasi mulkdan faqat qonunga muvofiq va sud qarori bilan mahrum etilishi mumkin.
- Savdodan oldingi axborot. Xususiylashtirish dasturlari, sotish toʻgʻrisidagi xabarnomalar va sotishning asosiy shartlari savdolar boshlanishidan kamida 30 kun oldin Davlat aktivlarini boshqarish agentligining rasmiy veb-saytida eʼlon qilinadi.
- Savdodan keyingi natijalar. Sotuv natijalari va xaridor toʻgʻrisidagi maʼlumotlar faqat sotuv yakunlangandan keyin eʼlon qilinadi.
- Hisobot. Davlat aktivlarini boshqarish agentligi har chorakda xususiylashtirish borishi boʻyicha hisobotlarni va har yili 1-apreldan kechiktirmay yillik yigʻma hisobotni eʼlon qiladi.
- Nizolarni hal etish. Xaridorning oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha majburiyatlarni bajarishiga oid nizolar boʻyicha daʼvo muddati – 3 yil. Sudga murojaat qilishdan oldin Davlat aktivlarini boshqarish agentligi va xaridor oʻrtasida mediatsiya mavjud.
Yirik bitimlarda xalqaro investorlar uchun kafolatlar
- Yirik bitimlarga xalqaro professional maslahatchilar (investitsiya banklari, yuridik maslahatchilar, «katta toʻrtlik» auditorlari) jalb qilinadi.
- Xalqaro maslahatchilar belgilagan baholash va narx oraligʻi mezon boʻlib xizmat qiladi va baholashning milliy standartlariga muvofiqligi boʻyicha tekshiruvga tortilmaydi.
- Korxonalarning amaldagi kredit shartnomalarida belgilangan moliyaviy majburiyatlar (kovenantlar) ochiq tenderlar eʼlon qilinishidan oldin hisobga olinadi.
Rasmiy manbalar va aloqa
Joriy xabarnomalar, qonun matnlari va sotuv natijalari uchun rasmiy manbalardan foydalaning.
- Davlat aktivlarini boshqarish agentligi (Davaktiv). Xususiylashtirish dasturlari, sotish xabarnomalari, natijalar va hisobotlar: davaktiv.uz hamda Agentlikning gov.uz dagi sahifasi. Call-markaz: 1082.
- E-auksion. Onlayn auksion va tenderlar uchun elektron savdo maydonchasi: e-auksion.uz.
- Lex.uz. Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi: «Davlat mulkini xususiylashtirish toʻgʻrisida»gi Qonun (2024-yil 14-fevraldagi 907-son). Prezident qarorlari, shu jumladan 2025-yil 21-apreldagi 145-son qaror, Agentlikning «Prezident farmonlari va qarorlari» sahifasida joylashtirilgan hamda lex.uz da raqami va sanasi boʻyicha topiladi.